HanseWandeling d.d. 21-03 jl.

16-06-2011

Inleiding

Het beeld van Valkenburg werd meer dan vijf eeuwen beheerst door het Kasteel van Valkenburg. Nederlands enige hoogteburcht, daterend uit het jaar 1050, was gebouwd op een uitloper van de Heunsberg. Verschillende malen ondergaat het kasteel belegeringen en verwoestingen. Het Kasteel van Valkenburg beleeft zijn laatste belegering in 1672. Dan veroveren de troepen van de Franse koning Lodewijk XIV de burcht, maar het Hollandse leger weet het terug te veroveren. Besloten wordt om de burcht onherstelbaar te verwoesten om te voorkomen dat ze opnieuw in Franse handen valt. Het kasteel wordt met buskruitladingen tot ontploffing gebracht. Sindsdien is het Kasteel van Valkenburg niets meer dan een indrukwekkende ruïne.

Kasteel Oost, net buiten het centrum van Valkenburg aan de Geul, ligt verscholen tussen eeuwenoude beukenbomen aan de oever van de Geul. In 1563 wordt het kasteel voor het eerst genoemd in historische geschriften, maar dan als landhuis in plaats van kasteel. De huidige verschijningsvorm, gebouwd door de Belgische jonkheer De Villers de Pité, dateert uit 1830.
In 1996 is Kasteel Oost volledig gerenoveerd. Sindsdien is het kasteel in gebruik als restaurant, trouwlocatie, en party- en congrescentrum. De binnenplaats is vrij te bezichtigen. Let op de mooie wapenleeuwen op de hekposten bij de ingang.

In 1688 laat de Heer van Kasteel Schaloen, Graaf Gerard Hoen van Cartiels, op de Schaelsberg de Kluis met kapel bouwen. Het uit mergelsteen opgetrokken gebouw is gebouwd op de plek waar vermoedelijk al eeuwen lang een boswachterhut had gestaan. Tot 1930 brachten doorlopend één of meer vrome kluizenaars er een groot deel van hun leven door in alle soberheid te midden van de ongerepte natuur. De in totaal zestien kluizenaars leefde, volgens vrome traditie, van wat hij zelf verbouwde in de tuin naast de naast de Kluis en van wat de boeren uit de omgeving hem brachten. Wanneer de kluizenaar te zeer door honger gekweld werd, luidde hij de klok om het de boeren in de omgeving te laten weten. Het gebouw is in de loop der jaren, meestal door de kluizenaar zelf, meerdere malen 'opgeknapt'. Vermoedelijk zijn het koor en absis het oudste. In 1976 werd de Kluis, bestaande uit een koor met absis, het schip van de kapel en twee eenvoudige kamertjes met een bovenverdieping, grondig gerestaureerd om ze voor het nageslacht te behouden. Naast de kluizenaarswoning staan veertien Kruiswegbeelden met schilderingen. Ze zijn in 1843 gebouwd als buitenkruisweg.                                                        

De kluizenaarswoning is inclusief kapel van half mei tot en met oktober iedere zondag van 13.00 tot 17.00 uur voor een vrije gift te bezoeken. In juli en augustus en in de herfst vakantie ook op maandag tot en met donderdag van 13.00 tot 17.00 uur.

Langs de weg, tussen de akkers en naast wandelpaden zie je ze staan; wegkruizen. Het waarom er juist op die plek, eeuwen geleden, een kruis is geplaatst, is veelal verloren gegaan in de loop der jaren. Een zogenaamd devotiekruis werd geplaatst uit dankbaarheid voor genezing of voorspoed. Een zoen- of moordkruis staat meestal op een plaats waar iets vreselijks is gebeurd en voorkomt dat de ziel van de overledene blijft rondspoken. Hagelkruizen staan naast de akkers en moeten, ter bescherming van de oogst, een naderend noodweer afwenden.

Deze kruizen, maar ook de vele heiligenbeelden en Mariakapellen hebben grote cultuurhistorische waarde en zijn niet meer weg te denken uit het Limburgse landschap.
De Mauritius Kerk van Schin op Geul wordt gerekend tot één van de oudste kerken van Limburg. Het oudste gedeelte is gebouwd in Romaanse stijl met laatgotische gewelven, maar veel is er in de loop van de tijd aan het gebouw veranderd en verbouwd. Omstreeks 1768 vond een grote verbouwing plaats en in 1794 weer toen de sacristie werd toegevoegd. In 1926 werd de kerk vergroot onder leiding van architect Van Groenendael uit Maastricht. Aan het oude zaalkerkje werden een nieuw groot middenschip met twee zijbeuken, een nieuw rondgesloten priesterkoor en twee sacristieën gebouwd.

De parochiekerk is gewijd aan Sint-Mauritius, een Romeins heilige en martelaar die ongeveer in de tijd van 300 na Chr. leefde. De kerk herbergt sinds 1859 relieken van Sint-Cornelius en is daardoor sinds die tijd een bedevaartsoord.

De kerk was oorspronkelijk een dochterkerk van de kerk in Meersen. Tot 1281 was zij de moederkerk van Valkenburg. De kerk van Schin op Geul staat op de lijst van rijksmonumenten.
Calvariegroep De Drie Beeldjes bestaat uit drie kapelletjes met de beeltenissen van Christus aan het kruis geflankeerd door zijn moeder Maria (links) en leerling Johannes de Evangelist (rechts). In het nisje aan de voet van het kruis staat een klein beeldje van Sint Rochus, de heilige die werd aangeroepen tegen de pest.

Volgens de legende werden de kapelletjes hier geplaatst in opdracht van de heer van kasteel Schaloen. Een boze geest verhinderde hem steeds om met zijn paard de Geul over te steken. De kluizenaar van Schaesberg adviseerde hem om aan de overkant van de Geul aan de rand van het bos, drie beeldjes op te richten ter ere van Jezus, Maria en Johannes. Zo geschiedde en nadat de beelden geplaatst waren, kon de heer van kasteel Schaloen de brug over de Geul ongehinderd passeren. De boze geest was gevlucht.

Al in 1375 werd Kasteel Schaloen genoemd in de geschriften, maar het door grachten omgeven kasteel werd tijdens de Spaans-Nederlandse oorlog verwoest. In 1656 is het kasteel door de heer J.R. Hoen van Cartiels herbouwd in de vorm van een rechthoekig huis, waarna er in 1894 een ingrijpende restauratie plaats vond in neogotische stijl door Pierre Cuypers. De bijgebouwen van het kasteel herbergen tegenwoordig hotelkamers, appartementen en een restaurant.

Aan de rechterhand ligt het befaamde heempark "Kasteeltuin Oud-Valkenburg" waar zo’n vierhonderd plantensoorten zijn verzameld die typerend voor de Zuid-Limburgse flora zijn. Verder zijn er oude veldgewassen en groenten aangeplant, kun je genieten van de geuren en kleuren van de kruidentuin en kun je de imkerij bekijken.

Naast de Kasteeltuin ligt de uit 1699 daterende Schaloenmolen (Sjloens Meule), die vroeger onderdeel was van de complexen van Kasteel Schaloen. Tot de Franse tijd was deze, door de Geul aangedreven graanmolen, een zogenaamde dwang- of banmolen, wat inhoud dat de dorpelingen vroeger verplicht waren hun graan hier te laten malen.
De Kasteeltuin en de Schaloenmolen zijn begin mei tot half september geopend van 12:30 tot 17:00 uur.

Kasteel Genhoes (letterlijk het-versterkte-huis), dat door grachten is omgeven, is waarschijnlijk uit een in de 11e of 12e eeuw gebouwde woontoren. Het is het stamkasteel van de heren van Valkenburg. Het oudste gedeelte van het kasteel is gotisch, de voorgebouwen zijn in Limburgse barok en de boogbrug is romaans. In 1577, tijdens de 80-jarige oorlog, werd het kasteel door brand verwoest. In het begin van de 17e eeuw is het kasteel hersteld. De besloten hoeve, die bij het kasteel hoort, dateert uit de 18e eeuw. Het kasteel is niet te bezichtigen.

Het bijna 2000 hectare grote natuurgebied "Het Gerendal", beheerd door Staatsbosbeheer, bevat hellingbossen, droogdalen, beekdalen en landbouwgronden. De hellingbossen zijn uniek voor Nederland. Mede door de kalkhoudende grond groeien er uitzonderlijk veel soorten planten. Ook vindt je er een groot aantal oude en jonge hoogstamfruitbomen, die in het voorjaar volop bloesemen.

In het Gerendal is eveneens de bekende orchideeëntuin met ongeveer 35 soorten orchideeën, zoals de het Soldaatje, de Vliegenorchis en de Grote Muggenorchis. De tuin kan van begin mei tot eind juni te bezocht worden.

Richting Sprookjesbos en hotel Rooding naar de Wilhelminatoren.
De Wilhelminatoren is een dertig meter hoge uitzichttoren, gebouwd in 1906 en staat op de Heunsberg. De bouw kwam tot stand op initiatief van Kurcomité. Het neogotisch bouwwerk werd ontworpen door architect Cristiaan Prevoo.

Receatiepark Landal De Cauberg naar Casino en Openluchttheater.
De rijke Middeleeuwen worden werkelijkheid bij een bezoek aan de Kasteelruïne van Valkenburg aan de Geul met een geschiedenis die terug gaat tot de elfde eeuw. Hoog torenen de resten van het eens zo imposante Kasteel. Nederlands enige hoogteburcht. Bij een bezoek aan deze monumentale resten van het Kasteel van Falckenborch kan men ronddwalen van Ridderzaal naar de verdedigingstoren van Donjon naar de vroegere kapel, van artilleriekamer naar de onderaardse vluchtgangen. Een roerige geschiedenis van vele belegeringen, verwoestingen en heerschappijen van ridders als Walram de Rosse, Gosewijn en de hertogen van Brabant. Met uiteindelijk de definitieve verwoesting op 10 december 1672 in opdracht van Stadhouder Willem III.

Het openluchttheater met haar unieke sfeer en perfecte akoestiek, een ontwerp van de vermaarde architect Pierre Cuypers, opent zijn poorten op 6 juni 1916. Jan Diepen, een telg uit een Brabantse textielfabrikanten familie vond zo een object passen in de toeristische ontwikkeling van Valkenburg. Hij was namelijk tijdens een bezoek aan Valkenburg onder de indruk van de imposante rotsformatie die in de volksmond de Heksenkeuken werd genoemd. Een naam die verwijst naar de Bokkenrijders, van wie men dacht dat ze hier bij elkaar kwamen alvorens hun rooftochten te beginnen. In 1915 werd gestart met de ombouw van de rotsformatie en in zes weken tijd werd een tribune uitgehouwen voor 1200 toeschouwers.
Tivoli  bestaat sinds 1934 een horeca gelegenheid die dient als rustpunt te midden van de natuur gelegen aan de rand van het Geuldal. Even een plekje om te genieten van een lekker pilsje en borrelgarnituur.

Plenkertstraat is bekend om de vele grotingangen en het origineel Valkenburgs bier De Leeuw maar ook voor haar Catacomben. Na eeuwenlang in vergetelheid te zijn geraakt in de zestiende eeuw, in de zachte tufsteenbodem van Rome, tientallen uit meerdere verdiepingen bestaande begraafplaatsen van de eerste christengemeente herontdekt. Bij een bezoek aan Rome, als bedevaartganger,  was Jan Diepen onder de indruk van de catacomben en 1908 zijn in enkele mergelgroeven 25 meter onder de grond een op basis van de Romeinse  gangenstelsel en muurschilderingen een indrukwekkende replica gemaakt met prachtig gedecoreerde bouwwerken voorzien van gewelven, trappen en kapellen.

Op de plaats waar zich nu de gebouwen van de [voormalige] Bierbrouwerij De Leeuw bevinden, ging de valkenburger Betrand Loisel op basis van het Koninklijk Besluit van 9 november 1820 over tot de bouw van een kruitmolen. In het begin van de negentiende eeuw telde ons land dertien kruitmolens. De officiële naam luidde “Kruitmolens no 11 Prins Frederik der Nederlanden. Bij de exploitatievergunning waren een aantal voorwaarden verbonden zoals bij oorlog of binnenlandse onlusten zal het Militair Gouvernement de molen onbruikbaar maken en als het Rijk dat vordert, moet de molens voor rekening Rijk werken. In 1851 wordt de molen definitief stilgelegd.

Even terzijde buskruit is een mengsel van salpeter, houtskool en zwavel, dat zeer licht ontvlambaar is. In de Kruitmolen werd per dag 200 kilo buskruit geproduceerd en in de winter slechts de helft [want als het donker wordt is werken niet toegestaan, geen lamp en kaars mocht immers gebruikt worden].

In 1875 breekt een nieuwe tijd aan voor de ondertussen verwaarloosde kruitmolen met de Duitse papierfabrikanten Bauchmüller en Nagelschmidt als nieuwe eigenaren. Maar een succes wordt de papierfabriek niet; daarvoor zorgden de bewoners van Houthem en Berg en Terblijt. Zij uitten de vrees dat de papierfabriek het Geulwater zodanig wordt vervuilt, dat het onbruikbaar zal worden voor de bewoners en hun veestapel. Zij hadden al ervaring met waterverontreiniging. De ontginningen van zilver, lood en zinkerts in de plaatsen Kelmis en Bleiberg. Naast werken van ontsluiting van de ertslagen ontstonden er bovengrondse wasserijen, ovens en fabrieken om de gewonnen ertsen te reinigen, te scheiden en te bewerken. De stoffen die in de Geul kwamen leidde tot stinkende waterstromen en  tot vreselijke ziektes zoals buikloop en tyfus. Na vele bezwaarschriften en rechtelijke uitspraken wordt in 1886 de papiermolen stilgelegd. 

In 1875 wordt Wilhelm Dittman vanuit Aken naar Valkenburg gestuurd om een goede vestiging te vinden voor de Aachener Export Brauerei . Het wordt de locatie van de voormalige kruitmolen en de latere papierfabriek. De productie speciaal voor de export loopt ten einde wegens het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog. Ook na het einde van de oorlog bleef het  kwakkelen met een verkoop rondom 1921 en een opleving na de Tweede Wereldoorlog, In 2000 wordt het biermerk en de brouwerij met landerijen verkocht  aan Haecht. De productie stopt in 2005.

Lopend door het centrum gaan we richting de Munstraat en Berkelstraat. 
De 14e eeuwse Grendelpoort, ooit Bergerpoort genaamd, maakte als walmuur samen met de Berkelpoort en kasteel Den Halder deel uit van de verdedigingswerken van de stad. De poort bestaat uit een middendeel en twee ronddelen. Boven de spitsboog zijn aan beide zijde beeldnissen te zien met heiligenbeelden van Antonius van Padua en van Maria. De Grendelpoort bevindt zich aan de westzijde van de stad en geeft toegang tot de weg naar Maastricht. Bij de poort staat het voormalige poortwachterhuis, nu café Grendelpoort.
Na de laatste metertjes van een drie uur durende wandeling komen wij bij het etablissement Restaurant Davanti [043-6012343] Berkelstraat 22 6301 CC Valkenburg aan de Geul            om onze Gretel te ontmoeten.


Bron geschiedenis: Info wandelen, VVV Valkenburg aan de Geul, emeente Valkenburg aan de Geul , Veldeke kring Valkenberg m.m.v Jan Notten enz. enz

Terug naar de verslagen van 2011